میراث مکتوب کهن سرشار از اطلاعاتی است که هسته اولیه شکل گیری علوم مختلف را روشن می سازد. مجازالقرآن ابوعبیده معمر بن مثنی از مهم­ ترین آثار حوزه پژوهش­ های ادبی و زبانی است که تأثیر زیادی بر آثار بعدی گذاشته است. در این مقاله با تبیین جایگاه مجازالقرآن در میان تفاسیر و تحلیل مبانی و الگوهای تفسیری آن، به تحلیل مفهوم مجاز و کارکردهای آن در مجازالقرآن پرداخته شده است. با تحلیل جایگاه مجازالقرآن در میان تفاسیر، وثاقت و مهارت های ابوعبیده می توان به حوزه مفهومی مجاز و نیز تحلیل درست دیدگاه دانشمندان در مورد اثر پی برد و پشتوانه علمی تحلیل متن مجازالقرآن را نیز کشف نمود. نتایج پژوهش نشان می­ دهد که ابوعبیده برای تبیین ماهیت و حوزه معنایی مجاز، پس از بیان مبانی اش نسبت به زبان قرآن و تبیین علت نیاز به تفسیر، از ابزارهای تفسیری مختلفی مانند تبیین واژگان، صرف و نحو، علوم بلاغت و قرائات بهره جسته است. همچنین باید اشاره کرد که معنای اصطلاح مجاز در گذر زمان تطور یافته و نخستین کاربرد آن در مجازالقرآن تفسیری بوده، اما در دوره های بعد در معنای خاص ادبی و در مقابل حقیقت به کار رفته است.

بسیاری از معارف دینی و دستورهای زندگی در دین اسلام، از قرآن کریم که ثقل اکبر است، به دست می آیند؛ ازاین رو شناخت آموزه های قرآن از صدر اسلام تاکنون با عنوان «تفسیر قرآن» کانون توجه مسلمانان به ویژه اندیشمندان علوم قرآنی بوده و هست. یکی از علوم مورد نیاز تفسیر، «بلاغت» است و «علم بیان» یکی از فنون آن است. بحث حقیقت و مجاز یکی از مسائل علم بیان است. این بحث به دلیل تأثیر مستقیم در تفسیر قرآن جایگاه ویژه ای دارد؛ ازاین رو اثبات مجاز در قرآن اهمیت دارد. از طرفی به دلیل مقبولیت علمی علامه طباطبایی+ در جامعه تفسیری و مجازدانستن برخی آیات از جانب ایشان دستیابی به دیدگاه های ایشان در این مورد ضروری است؛ ازاین رو رسیدن به این مطلب هدف این پژوهش است. منابع داده های پژوهش در بیشتر موارد علاوه بر کتاب المیزان فی تفسیر القرآن، کتاب های تفسیری، بلاغی و لغوی هستند. بر اساس روش توصیفی تحلیلی یافته های این پژوهش به این اشاره دارند که دلایل ایجابی از طرف موافقان مجاز در قرآن برخی آیات، روایات و بلیغ تربودن مجاز نسبت به حقیقت است و دلایل مخالفان مجاز در قرآن مانند دروغ بودن مجاز، قابل نفی بودن آن، سقوط حجیت و سقوط اعجاز قرآن، دلایل سلبی و قابل نفی اند. علامه طباطبایی+ ضمن پذیرش این دلایل، «مجاز در برخی آیات» را در صورت قرینه داشتن و مؤثربودن در تفسیر آیه می پذیرد.

چکیده فارسی:در فقه و حقوق موضوعه برای اثبات دعاوی ادله محدود و مشخصی که عبارتند از اقرار، بینه، قسامه (درباب لوث برای اثبات قتل و جرح) و علم قاضی بیان شده است لکن با پیشرفت و گسترش علوم تجربی در زمینه های مختلف، روشهای علمی و تجربی جدیدی همانند پزشکی قانونی، تشخیص هویت ژنتیکی، خط شناسی و زبان شناسی حقوقی برای اثبات جرم پدید آمده اند که جملگی در کشف حقیقت و حصول قناعت وجدانی قاضی و اتخاذ تصمیم عادلانه وی موثر اند از نظر فقها و حقوقدانان اسلامی ادله اربعه مذکور، حجیت تجویز تمسک به ادله جدید برای کشف حقیقت و اثبات جرم را دارند ولی از آنجایی که بسیاری از ادله در اعصار پیشین وجود نداشته و یا شناخته شده نبوده اند سببی برای اشتغال ذهن حقوقدانان برای بحث از تجویز تمسک به اینگونه دلایل و نیز ماهیت و جایگاه حقوقی آن ها در بین سایر ادله نبوده است. اما در عصر حاضر با پیدایش شیوه های جدید کشف حقیقت، بازخوانی ادله شرعیه اثبات جرم بویژه علم قاضی که حاصل بررسی دلایل جدید است به منظور بررسی امکان تعمیم ادله موصوف و بهره گیری از ادله جدید ضرورت پیدا کرده است. لذا در این مقاله این ادله جدید که حاصل آن تمسک به علم قاضی و حصول قناعت وجدانی است مورد بررسی قرار می گیرد. چکیده عربی:فی الفقه و علم الحقوق توجد ادلة محدودة و معروفة و هی الاقرار، البینة و القسم (اداء القسم من قبل الطرفین من اجل اثبات القتل و الجرح) و علم القاضی.و لکن مع تطور و اتساع العلوم العلمیة فی مختلف المجالات ظهرت اسالیب علمیة جدیدة من اجل اثبات الجرم مثل الطب الشرعی و التشخیص الهویة الوراثیة.علم الخط و اللغة و هی جمیعُها مؤثرة فی کشف الحقیقه و حصول القناعة الوجدانیة للقاضی لاتخاذ القراء العادل من وجهة نظر الفقهاء و الحقوقیون فی الاسلام فإن الادلة الاربعة المذکورة تجیز التمسک بأدلة جدیدة لکشف الحقیقة و الجرم لکن عدم وجودالکثیر من الادلة بالزمن الماضی و عدم موضها کانت سبباً لِعدم انتقال الحقوقی بالبحث عن تجویز تمسک بمثل هذه الادلة.بالاضافة الی ماضیها و مکانتها الحقوقیة لم تکن موجود بین الادلة الأخری.فی الوقت الرهن و مع ظهور اسالیب جدیدة لکشف الحقیقة.ضمن الضروری اعادة قراء الادلة الشرعیة لاثبات الجرم و خاصة بعلم القاضی. الذی هو نتیجة بحث و تفحص الادلة الجدیدة من اجل بحث و دراسة امکان تعمیم هذه الأدلة و الاستفادة مِنها و لذلک ضمن فی هذه المقالة سنسلط الضوء علی هذه الادلة الجدیدة و التی حفیدتها التمسک بعلم القاضی و حصول القناعة الواجدانیه و ندرسها.

با توجه به تغییر و تحول در علم حقوق؛ همانند سایر علوم، دوره اخیر با عنوان «ادله علمی» تعبیر می شود و منظور از آن، به کارگیری دستاوردهای علوم و فناوری؛ همچون آزمایش DNA در فرایند جرم یابی، و رسیدگی کیفری است، از این رو لازم است در مورد آنها از منظر فقه جزائی اسلامی بحث و بررسی صورت گیرد تا جواز به کارگیری و اعتبار و نداشتن اعتبار آنها روشن شود. ادله درجرائم حق الله «موضوعیت» دارد در نتیجه آنها را نمی توان با استفاده از شیوه ها و ادله علمی ثابت کرد؛ ولی می توان متهمان به این نوع جرائم را با استفاده از راه های علمی و با ایجاد شبهه تبرئه کرد؛ اما در احقاق حقوق الناس به دلیل اهمیت آن از نظر شارع مقدس، می توان از شیوه های علمی استفاده کرد؛ به دلیل آنکه ادله در اینگونه امور «طریقیت» دارد و قاضی می تواند در راستای احقاق حقوق الناس از تمام ظرفیت ها و از جمله از راه های علمی اثبات جرم استفاده کند. بدین شیوه، بسترهای حقوق اجتماعی که متضمن امنیت جامعه است فراهم می گردد.

مشهور فقهای فریقین "رویت هلال" را تنها راه ثبوت "حلول ماه قمری" دانسته و تمام احکام بر حلول ماه را به رویت مشروط مترتب کرده اند. فقط در صورتی که رویت هلال به دلیل مانع خارجی امکان پذیر نباشد می توان به راههای دیگری مانند گذشت سی روز از اول شعبان متوسل شد. این مقاله این نظریه مشهور را مورد بررسی قرار داده و نتیجه گرفته است که موضوع احکام مترتب بر حلول ماه، علم "به تشکیل هلال ماه" و رویت هلال یکی از راههای حصول علم به تحقق هلال است. مطابق این نظریه، حلول ماه نو برای همه مناطق کره زمین که در یک نیم کره قرار دارند در یک زمان حاصل می شود.

اصدار رای محاکم کیفری بر مبنای ادله شهودی و علمی که در یک پرونده ارائه شده، صورت می پذیرد. باور قاضی در مورد شواهد و مدارک مبتنی بر دلایلی است که موجب اقناع وجدانی وی شده و به نوعی برای وی قابل درک است. در این راستا بازشناسی میزان اصالت و قدرت اثباتی مدارک به زعم فناوری های نوین و اتخاذ ادله بر اساس این فناوری ها و بر پایه داده های دیجیتالی یا الکترونیکی در محاکمات جنایی، موضوعی است که پژوهش حاضر با روشی توصیفی و تحلیلی بر آن متمرکز بوده و چگونگی اثبات جرائم اقتصادی را با محک آن می سنجد. نتایج پژوهش حاضر به فراخور موضوع مبین استنادپذیری ادله بر پایه فناوری های نوین و دیجیتال است. موضوعی که در قوانینی چون قانون تجارت الکترونیکی، قانون آیین دادرسی کیفری نیز بر آن صحه گذاشته شده است. بنابراین هما ن طور که شیوه های ارتکاب جرائم اقتصادی، متفاوت و به تناسب فناوری تغییر یافته، باید اثبات آن نیز از رهگذر اتخاذ دلایلی بگذرد که مبتنی بر متدها و شیوه های نوین فناوری باشد. همچنین با توجه به گستردگی حوزه های مربوط به جرایم اقتصادی، لازم است به فراخور هر حوزه، جنبه هایی جدید از فناوری را مورد استفاده قرار داد تا بتوان ادله ای محکم و مستقر را احراز نمود و سیستم های مختلف حقوقی از جمله سیستم عدالت کیفری ایران نیز باید با عبور از واگرایی از ادله سنتی و به روز نمودن قوانین و مقررات جدید در این مسیر گام بردارد.

چکیده فارسی:بررسی چیستی و شرایط تحقق علم، از جمله پرسش های کهن در منطق، متافیزیک، معرفت شناسی و فلسفه علم است. در تفکر سینوی، هویت «علم» صرفا علم عقلی و یقینی و نیازمند اکتساب است. شیخ الرئیس معلومات پیشینی و فطری را برنمی تابد و مبنای معرفت یقینی در دو حوزه تصور و تصدیق را برپایه تحصیل «اولیات» می داند. از نظر وی، در فرآیند اکتساب معرفت یقینی، «اعتقاد» به مثابه اولین مولفه، دارای هویت روان شناختی است که در شرایط خاصی به یقین عینی تبدیل می شود و برهان را یک استدلال مفید معرفت یقینی می سازد. تجربه در اندیشه سینوی، محصول اختلاط قیاس عقلی و استقرای حسی است. از استقرای ناقص حسی، علم یقینی و کلی حاصل نمی شود و آن صرفا نقش تمهیدی و زمینه سازی دارد؛ اما تجربه که با استقرا فرق دارد، علم یقینی و کلی پدید می آورد. وی در آثار فلسفی خود، با استفاده از مبانی منطقی و روش قیاس برهانی، به اثبات خدا به عنوان یک مساله نظری و غیر بدیهی پرداخته است. کاربرد مبانی معرفت شناختی ابن سینا در برهان پذیری خدا، به ظاهر قدری متعارض و منشأ بروز مناقشاتی در این زمینه است که سازگاری آنها، با نگاه کلی و جامع نگر به منظومه معرفتی وی قابل تبیین است. چکیده عربی:دراسة ماهیة وشروط تحقق العلم من التساؤلات القدیمة التی تُثار فی المنطق، وما وراء الطبیعة، ونظریة المعرفة، وفلسفة العلم. فی التفکیر السینوی هویة العلم هی ان العلم عقلی ویقینی ویتطلب الاکتساب. الشیخ الرئیس ابن سینا لا یأخذ بالمعلومات المسبقة والفطریة، ویری ان مرتکز المعرفة الیقینیة فی مجال التصوّر والتصدیق مبنی علی اساس تحصیل «الاولیات». وحسب رأیه انه فی عملیة اکتساب المعرفة الیقینیة، یکون الاعتقاد بمثابة العنصر الاول ویتصف بهویة نفسیة، ویتحوّل فی ظروف معیّنة إلی یقین عینی ویجعل من البرهان استدلالاً مفیداً ومعرفة یقینیة. التجربة فی الفکر السینوی تأتی کحصیلة لامتزاج القیاس العقلی والاستقراء الحسی. الاستقراء الحسی الناقص لا ینتج عنه علم یقینی وکلّی، وانما له دور تمهیدی فحسب، فی حین ان التجربة تختلف عن الاستقراء وتنتج علماً یقینیاً وکلیاً. اخذ ابن سینا فی أعماله الفلسفیة بالاسس المنطقیة ومنهج القیاس البرهانی لاثبات وجود الله، کمسألة نظریة وغیر بدیهیة. استخدام الاسس المعرفیة لابن سینا فی امکان اثبات وجود الله یبدو فی ظاهره متناقضاً وسبباً لظهور نقاشات فی هذا الجال، ولکن یمکن تبیین انسجامه من خلال نظرة کلیة وشاملة لمنظومته المعرفیة.

مشهور است که ابن سینا برای اثبات وجود واجب الوجود سه برهانِ علیت، حرکت و وجوب و امکان را اقامه کرده است. با اندک تأملی روشن می شود که هیچ کدام از براهین مزبور، برهان ابتکاری ابن سینا نیستند و این سه برهان در آثار ارسطو، کندی و فارابی به وضوح مطرح شده اند؛ لذا برهان ابتکاری ابن سینا در اثبات وجود واجب الوجود، برهانی است که لازمۀ نظام فلسفی اوست؛ یعنی برهان مبتنی بر تحلیل عقلی «وجود»، که می توان آن را «برهان سینوی» یا «برهان ابن سینایی» نامید. ابن سینا با تحلیل عقلیِ وجود، به مثابۀ حقیقت معقول، وجود واجب و صفات و افعال واجب را اثبات می کند. حال آنکه در براهین سه گانۀ یادشده با پیش فرض وجود ممکن، به اثبات واجب پرداخته می شود. در این مقاله با استدلال ها و شواهدی نشان می دهیم که برهان اصلی و ابتکاری ابن سینا بر نظریۀ او دربارۀ وجود مبتنی است. وجود در اندیشۀ ابن سینا حقیقتی متافیزیکی و پیشینی است. تأمل در نظریۀ ابن سینا دربارۀ وجود، روشن می کند که برهان وی از جنس برهان وجودی آنسلم و دکارت نیست و در معرض انتقادات کانت قرار نمی گیرد. با این مبنا، ابن سینا اولین ارائه دهندۀ برهان وجودی است که ضمن تقدم بر فلاسفه ای چون آنسلم، تفاوت بارزی نیز با آنها دارد.

یکی از ضروری ترین مسائل برای اجرای احکام جزایی اسلام از جمله حدزنا اثبات آن است؛ با توجه به مبتلابه بودن مسأله زنا در جامعه امروزی و وجود اختلافات در آرای فقهی مذاهب اسلامی، این سؤال مطرح می شود که مذاهب اسلامی در اثبات حد زنا از چه نظر اتفاق یا اختلاف نظر دارند؟ اثبات حد برای زناکار در فقه جزایی امامیه از طریق چهار بار اقرار مجرم یا شهادت شهود و در نزد اهل سنت نیز، به طور کلی برای اثبات جرم زنا از طریق اقرار زانی وزانیه وشهادت شهود اتفاقنظر دارند. با وجود اختلاف نظر بین مذاهب، فتاوای فقهای امامیه و اهل سنت تباین کلی نداشته، بلکه در بیشتر موارد اتفاق نظر وجود دارد.